قرآن و فناوری؛ ما از اپلیکیشن های عهدینی چه می توانیم بیاموزیم

به قلم حسین شجاعی؛ پژوهشگر جهاددانشگاهی

به اقتضای حوزه تخصصی ام در مطالعات قرآنی، در بسیاری از پژوهش ها ناگزیرم به منابع، آثار و پژوهش های مرتبط با عهدین نیز مراجعه کنم. همین امر به تدریج باعث شده تا در کنار کتاب ها و پایگاه های اطلاعاتی، نرم افزارها و اپلیکیشن های تلفن همراهی را نیز که در حوزه کتاب مقدس تولید شده اند دنبال کنم. تداوم این تعامل، به تدریج توجه مرا به تفاوت اپلیکیشن های قرآنی و اپلیکیشن های کتاب مقدس جلب کرد؛ تفاوتی که به گمانم ارزش تأمل عمومی دارد.

خوشبختانه امروزه اپلیکیشن های قرآنی پیشرفت­ های بسیاری نسبت به گذشته پیدا کرده ­اند. برای نمونه، اپلیکیشن قرآنی «الهادی» مجموعه قابل توجهی از امکانات را در یک محیط واحد گرد آورده است. در این برنامه متن کامل قرآن، ترجمه فارسی و مجموعه ای از تفاسیر از جمله «المیزان»، «نمونه» و «نور» در کنار متن آیات قرار گرفته و در نسخه های آن امکانات تفسیری روایی نیز ارائه شده است. افزون بر این، تلاوت آیه به آیه با صدای قاریان مختلف، ترجمه گویای آیات، تفسیر صوتی، ترجمه واژه به واژه فارسی و انگلیسی، جست وجو در آیات و برخی تفاسیر، یادداشت گذاری، نشانه گذاری، انتخاب آیات مورد علاقه، پشتیبان گیری، معرفی آیه روز، اشتراک گذاری آیه به شکل تصویر و برنامه ریزی برای ختم قرآن در برنامه پیش بینی شده است.

این حد از خدمات بسیار فراتر از حد مطلوب است، بنابراین اگر در این یادداشت نقدی به اپلیکیشن های قرآنی ارائه می شود این نقد ناظر به «کمبود محتوا» نیست؛ اتفاقاً شاید مسئله معکوس باشد. پرسش این است که آیا جامعیت محتوا به تنهایی می تواند یک اپلیکیشن را به همراه روزمره انسان امروز تبدیل کند؟ به نظر می رسد در بسیاری از موارد، اپلیکیشن های قرآنی هنوز بیش از آنکه به این پرسش پاسخ دهند که «کاربر امروز با چه مسئله ای وارد برنامه شده است؟»، به این پرسش پاسخ می دهند که «چه منابعی را می توانیم در اختیار او قرار دهیم؟»

برای فهم بهتر این تفاوت، کافی است نگاهی به YouVersion Bible App که تا کنون 710 میلیون بار دانلود شده است بیندازیم. این برنامه که توسط Life.Church آغاز شده، از سال 2007 به عنوان یک پروژه دیجیتال فعالیت خود را آغاز کرد و نسخه اپلیکیشن آن در سال 2008 ، عرضه شد. اما اهمیت صرفاً در تعداد دانلود آن نیست بلکه نکته مهم تر از آن نوع نگاهی است که به کاربر دارد .

در این برنامه کتاب مقدس فقط یک متن دیجیتال نیست که کاربر آن را باز کند و بخواند، بلکه تولیدکنندگان آن مترصد بوده اند تا کتاب مقدس را وارد زندگی روزانه کاربران کنند. به همین دلیل، در کنار متن، مجموعه بزرگی از Bible Plans یا برنامه های مطالعاتی ارائه شده است. کاربر می تواند براساس موضوع مورد علاقه یا مسئله ای که با آن مواجه است، برنامه ای را انتخاب کند؛ موضوعاتی مانند اضطراب، خانواده، روابط، ایمان، تصمیم گیری و ده ها موضوع دیگر دارد. حتی در بخش کشف برنامه ها، موضوعات مختلف به شکل کلیدواژه دسته بندی می شوند تا کاربر از یک دغدغه واقعی به متن مقدس برسد. در این مدل تعامل، کاربر لزوماً نمی گوید «امروز می خواهم کتاب مقدس بخوانم»؛ بلکه ممکن است بگوید «من درباره اضطراب، خانواده، معنای زندگی یا یک مسئله شخصی نیاز به کمک دارم» و اپلیکیشن از این نیاز، او را به بخشی از متن مقدس و یک برنامه کوتاه مطالعاتی هدایت می کند . این همان نقطه ای است که به نظرم می تواند برای طراحی اپلیکیشن های قرآنی آموزنده باشد .

در کنار آنچه گفته شد، « YouVersion » تلاش می کند مطالعه کتاب مقدس را به یک عادت تبدیل کند. برنامه های مطالعاتی معمولاً متن های کوتاه روزانه، توضیح و محتوای مکمل دارند و کاربر می تواند برای ادامه مطالعه یادآوری دریافت کند. حتی اگر کاربر از برنامه عقب بماند، امکان Catch Up برای بازگشت به مسیر وجود دارد. از سوی دیگر، این مطالعه الزاماً فردی نیست. در » Plans with Friends « دوستان می توانند یک برنامه مشترک را دنبال کنند، پیشرفت یکدیگر را ببینند و درباره محتوای هر روز در یک فضای گفت وگوی خصوصی صحبت کنند. چنین تعاملی باعث می شود متن مقدس از یک «منبع» به یک «فعالیت اجتماعی» تبدیل شود .

یکی از جذابیت های دیگر این برنامه که زمینه تعامل، ایجاد عادت، استمرار، بازگشت و مشارکت بیشتر با برنامه را ایجاد می نماید سازوکارهای بازی ­وارسازی ( Gamification ) آن است. YouVersion برای استمرار حضور کاربر، Streak دارد؛ یعنی تعداد روزهای متوالی حضور یا انجام فعالیت های مشخص را دنبال می کند. برای دستاوردهای مختلف همچون تکمیل برنامه مطالعاتی و اشتراک گذاری آیه، ایجاد یادداشت و هایلایت نیز نشان تشویقی یا Badge عرضه می کند.

قابلیت قابل توجه دیگر « YouVersion « ، تنوع قالب های ارائه محتواست. در کنار متن و صوت، ویدئو، محتوای تصویری و تجربه های هدایت شده نیز در برنامه قابل دسترس هستند و می توان در بخش ­های Daily Refresh و Guided Scripture به محتوایی کوتاه و روزانه نیز دست یافت. این تنوع از یک واقعیت درباره مخاطب امروز ناشی می شود که همه افراد با متن ارتباط یکسانی برقرار نمی کنند؛ یکی با خواندن، دیگری با شنیدن و فردی دیگر با تصویر، ویدئو یا تجربه تعاملی بهتر ارتباط می گیرد . از این منظر، ویدئو در YouVersion صرفاً یک «امکان جانبی» نیست؛ بخشی از راهبرد ارتباط با مخاطبی است که ممکن است برای خواندن متن طولانی حوصله یا فرصت کافی نداشته باشد.

در اکوسیستم محتوایی این برنامه، تولیدکنندگان محتوا نیز می توانند ویدئو، برنامه مطالعاتی و محتوای آموزشی تولید کنند و به مخاطب عرضه کنند. در برنامه حتی برای کلیساها و شرکای محتوایی، ابزارهایی برای انتشار محتوا، مشاهده میزان تعامل مخاطبان و ارزیابی عملکرد محتوا فراهم کرده است. این ویژگی دیگری را برجسته می کند که شاید برنامه های قرآنی از آن فاصله داشته باشند و آن ارتقای اپلیکیشن به یک سکوی توزیع و تولید محتوای دینی است .

در مجموع مهم ترین مزیت اپلیکیشن های عهدینی همچون YouVersion را بتوان در مفهوم «شخصی سازی» خلاصه کرد. کاربر می تواند نوع تعامل خود را مشخص کند، آیات را برجسته کند، یادداشت بنویسد، نشانه گذاری کند، برنامه مطالعاتی متناسب با نیاز خود انتخاب کند و فعالیت هایش را در دستگاه های مختلف ادامه دهد. به بیان دیگر، محصول نهایی برای هر کاربر یکسان نیست. هر فرد به تدریج نسخه ای شخصی از تجربه کتاب مقدس خود می سازد . این شاید مهم ترین تفاوت با نگاه کتابخانه ای باشد .

در نگاه کتابخانه ای، ارزش محصول به تعداد کتاب ها، تفاسیر، ترجمه ها و فایل های صوتی آن وابسته است. اما در نگاه تجربه محور، ارزش محصول به این نیز بستگی دارد که آیا کاربر پس از نصب برنامه، فردا هم برمی گردد؟ آیا برای یک مسئله واقعی زندگی خود چیزی در آن پیدا می کند؟ آیا مطالعه را ادامه می دهد؟ آیا می تواند درباره آن با دیگران گفت وگو کند؟ آیا محتوا را با قالبی متناسب با سبک زندگی خود دریافت می کند؟

با این مقایسه، اگر به اپلیکیشن های قرآنی بازگردیم می توانیم بگوییم که آنچه بیشتر در برنامه های قرآنی دنبال می شود ساخت منبعی جامع بر روی تلفن همراه است، در حالی که مخاطب امروز به دنبال تعامل با قرآن در زندگی روزمره است. این دو البته متعارض نیستند. اتفاقاً کتابخانه غنی باید زیرساخت تجربه جدید باشد، نه اینکه جای آن را بگیرد . اپلیکیشن مطلوب قرآنی آینده می تواند از کاربر بپرسد: امروز چه مسئله ای داری؟ برای چند دقیقه فرصت داری؟ می خواهی بخوانی، بشنوی یا ببینی؟ به دنبال فهم یک موضوعی یا صرفاً می خواهی ارتباط روزانه ات با قرآن حفظ شود؟ آیا دوست داری با خانواده، دوستان، دانشجویان یا یک گروه مطالعاتی این مسیر را دنبال کنی؟

بر این باورم آینده اپلیکیشن های قرآنی از همین نقطه آغاز می شود: حرکت از انباشت محتوا به طراحی تجربه، از مراجعه موردی به عادت روزانه و از مصرف فردی به زیست اجتماعی. این مسیری است که می توان آن را با هویت اسلامی و قرآنی خودمان طی کرد؛ نه برای شبیه شدن به محصولات عهدینی، بلکه برای آنکه قرآن را با امکانات فناوری امروز، همان قدر که شایسته آن است، در متن زندگی انسان معاصر حاضر کنیم .

انتهای پیام